Merkury, część 1: dlaczego milczał prawy kanał

W skrócie. Objaw: prawy kanał milczy zupełnie, z każdego źródła i na obu parach wyjść głośnikowych. Przyczyna: w jednej z dwóch sekcji potencjometru balansu suwak stracił kontakt ze ścieżką, a ta sekcja leży szeregowo w torze sygnału. Naprawa: wymiana potencjometru na tandemowy zamiennik M+N, a przy okazji wymiana ośmiu elektrolitów przedwzmacniacza. Narzędzia: schemat ideowy, multimetr, tester kondensatorów i rezystor 1 kΩ. Oscyloskop jest na warsztacie, ale przy tej diagnozie nie był używany.

Egzemplarz

Diora DSH-303A „Merkury” to amplituner stereo Hi-Fi z zakładów Diora w Dzierżoniowie, o mocy 2×20 W przy obciążeniu 4 Ω. Ma programator czterech stacji AM/FM, ambiofonię (cztery wyjścia głośnikowe: przednie i tylne) oraz zakresy D, S1, S2, K1, K2 i UKF. Zakres UKF jest fabryczny, w paśmie OIRT 66–73 MHz. Płytka przedwzmacniacza w tym egzemplarzu nosi datę 9/79.

Egzemplarz trafił do muzeum kompletny: ze wszystkimi gałkami i nasadkami klawiszy, z całymi szybami skali i wskaźników. Po włączeniu świeciła skala, a w opisie była mowa o „jednej przepalonej żarówce”. Co działa, a co nie, okazało się dopiero przy pierwszym teście.

Objaw: cisza, nie szum

Pierwszy test: zewnętrzne źródło podłączone do wejścia magnetofonowego DIN, odsłuch na głośnikach. Grał tylko lewy kanał. Prawy milczał na obu parach wyjść, PRZÓD i TYŁ.

Potem radio: szum słychać było tylko w jednym kanale. To ważna obserwacja, bo tuner nie potrzebuje żadnego kabla. Skoro sygnał z dwóch niezależnych źródeł ginie w prawym kanale tak samo, kabel i źródło odpadają. Usterka leży we wspólnej części toru, za przełącznikiem wejść. Cisza obejmuje obie pary wyjść, więc winny nie jest też styk jednego gniazda głośnikowego.

Prawy kanał milczał zupełnie: bez szumu i bez przydźwięku. To obraz przerwy w torze, a nie kanału słabego czy zniekształconego.

Schemat: gdzie sygnał może zginąć

Do dyspozycji był schemat ideowy modeli DSH-302A i DSH-303A, ale bez instrukcji serwisowej. Tor małej częstotliwości wygląda tak:

1. WMP: przedwzmacniacz z regulacją barwy. Na tej płytce siedzą też cztery potencjometry tandemowe z płyty czołowej, po jednej sekcji na kanał.
2. WMK: końcówka mocy. Każdy kanał ma osobny układ hybrydowy STK077 zasilany napięciem symetrycznym ±21 V. Na wyjściu każdego układu jest bezpiecznik 2,5 A połączony szeregowo z głośnikami.
3. Gniazdo słuchawkowe z przełącznikiem. Głośniki (przednie i tylne) są podłączone przez styki w gnieździe, które odłączają je po włożeniu wtyku. Słuchawki dostają sygnał z wyjść głośnikowych przez rezystory 1 kΩ.

Z tego wynika lista podejrzanych, od najłatwiejszego do sprawdzenia:

• przepalony bezpiecznik wyjściowy: daje dokładnie taki objaw, czyli ciszę bez szumu na obu parach wyjść;
• zaśniedziały styk przełącznika w gnieździe słuchawkowym: odcina głośniki jednego kanału, przednie i tylne naraz;
• przerwana sekcja któregoś potencjometru na drodze sygnału;
• brak zasilania końcówki, uszkodzony STK077 albo przerwane połączenie między płytkami.

Jedna uwaga praktyczna. Jeśli bezpiecznik wyjściowy jest przepalony, nie należy od razu wkładać nowego. Najpierw trzeba zmierzyć napięcie stałe na wyjściu STK077, bez podłączonych głośników. Sprawna końcówka ma tam blisko 0 V. Napięcie od kilkunastu do 21 V oznacza uszkodzony układ, a nowy bezpiecznik po prostu by się przepalił.

Otwarcie obudowy

Wnętrze było kompletne i zakurzone, bez śladów przegrzania i wycieków. Od razu zwróciły uwagę dwie rzeczy.

Pierwsza: bezpieczniki wyjściowe mają zmatowiałe szkło, przez które nie widać drutu, a jeden z nich siedział krzywo w oprawce. Druga: na płytce końcówki, między fabrycznymi niebieskimi elektrolitami, stoją czarne. Ktoś już tu kiedyś wymieniał części.

Omomierz rozstrzygnął sprawę bezpieczników: oba są całe. Krzywo osadzony bezpiecznik został poprawiony, ale prawy kanał nadal milczał. Podejrzany numer jeden odpadł.

Dygresja: dziewięć żarówek

Przy zdjętej obudowie przyszła kolej na oświetlenie. Na filmie z pierwszego uruchomienia świeciły tylko trzy z dziewięciu żarówek skali i wskaźników, więc przepalona nie była wcale jedna. Wymieniono sześć (cztery w skali i dwie we wskaźnikach) na żarówki 6,3 V. Wszystkie stare były przepalone. Skala świeci teraz równo na całej długości, a po złożeniu świecą wszystkie trzy wskaźniki.

Pomiary bez oscyloskopu

Ciągłość. Przy wyłączonym zasilaniu sprawdzono ciągłość od bezpiecznika do gniazda głośnikowego PRZÓD P. Połączenie jest. To rozstrzygnęło dwie sprawy: który z dwóch układów STK077 obsługuje prawy kanał oraz że droga od bezpiecznika przez styki gniazda słuchawkowego do gniazd głośnikowych jest cała. Usterka leży więc przed bezpiecznikiem.

Napięcie stałe na wyjściu końcówek (bez głośników, na zacisku bezpiecznika od strony płytki): lewy kanał 0 V, prawy 103 mV. Prawa końcówka nie „siedzi na szynie”, czyli na jej wyjściu nie ma pełnego napięcia zasilania. Układ jest zasilony i pracuje w swoim punkcie pracy. 103 mV to więcej niż w lewym kanale. Wynik trafił do dziennika do późniejszego sprawdzenia, ale głośnikom takie napięcie nie zagraża.

Sygnał. Następny krok to sprawdzenie, czy sygnał dochodzi do wejścia prawej końcówki. Multimetr na zakresie AC nie pokazał nic ani na wejściu lewego, ani prawego kanału. Nie świadczy to jednak o braku sygnału: zwykły multimetr jest za mało czuły na sygnał audio. Oscyloskopu przy tej diagnozie nie używano.

Test mostka

Rolę generatora przejął sprawny kanał. Przy grającym źródle wejście lewej końcówki połączono z wejściem prawej przez rezystor 1 kΩ.

Prawy głośnik zagrał sygnałem lewego kanału.

Ten jeden test wykluczył całą prawą końcówkę mocy, jej zasilanie, bezpiecznik, gniazdo słuchawkowe i przewody do głośników. Sygnał ginie wcześniej: w przedwzmacniaczu prawego kanału albo na połączeniu przedwzmacniacza z końcówką. Rezystor zamiast zwykłego drutu ogranicza prąd płynący między wyjściami stopni poprzedzających, gdyby na jednym z nich występowało inne napięcie.

Metoda jest stara i tania. Działa w każdym urządzeniu stereo, w którym jeden kanał jest sprawny. Mostek przesuwa się punkt po punkcie w górę toru, aż prawy kanał przestanie grać. Usterka leży wtedy między dwoma ostatnio sprawdzonymi punktami.

Ślady poprzedniej naprawy

Żeby dostać się do przedwzmacniacza, trzeba było zdjąć panel przedni. Już wtedy było widać, że ktoś tu wcześniej pracował: jeden z potencjometrów nie miał nakrętki mocującej, a dwa wyglądały inaczej niż pozostałe.

Po wyjęciu płytki (Diora 2217-323/D) potwierdziło się, że z czterech potencjometrów tandemowych dwa to fabryczne potencjometry Telpod 2×47 kΩ, a dwa są obce: liniowy B50K i logarytmiczny A50K. Fabryczne pochodzą z Krakowskich Zakładów Elektronicznych Telpod, które produkowały potencjometry od początku swojego istnienia, a mieściły się w budynkach dawnej fabryki Oskara Schindlera na Zabłociu. Od strony lutów przy obcych widać przelutowania i przypalony topnik.

Kusiło, żeby od razu oskarżyć obce części. Ślad po cudzej naprawie przyciąga uwagę, a źle wlutowana sekcja albo pojedynczy potencjometr w miejscu tandemowego to częste błędy. Pomiar pokazał jednak coś innego.

Winowajca: potencjometr balansu

Uszkodzony okazał się oryginalny potencjometr Telpod 2×47 kΩ o charakterystyce M+N, typowej dla regulacji balansu. Pomiar omomierzem na płytce dał w jednej z sekcji takie wyniki:

• skrajne lewe wyprowadzenie ↔ suwak: ok. 100 kΩ,
• skrajne prawe wyprowadzenie ↔ suwak: ok. 50 kΩ,
• niezależnie od położenia gałki.

W sprawnej sekcji 47 kΩ suma obu odczytów wynosi mniej więcej 47 kΩ i zmienia się płynnie z obrotem. Tu odczyty stały w miejscu i przekraczały wartość nominalną. Ponieważ suwak nie stykał ze ścieżką, omomierz mierzył nie ją, lecz drogę przez inne elementy płytki. Pomiar między skrajnymi wyprowadzeniami tej sekcji dał 47 kΩ, więc ścieżka była cała. Druga sekcja reagowała na obrót normalnie.

Według schematu potencjometr balansu leży szeregowo w torze sygnału, przy wejściu przedwzmacniacza. Martwy suwak w sekcji prawego kanału to przerwa w torze, a przerwa to całkowita cisza z każdego źródła. Zgadzało się to ze wszystkimi wcześniejszymi pomiarami.

Poprzednia naprawa objęła dwa inne potencjometry, a balansu nie dotknęła. Możliwe, że wtedy jeszcze działał.

Naprawa

Próba ratowania oryginału

Najpierw była próba uratowania fabrycznej części: potencjometr został wylutowany i rozebrany, żeby wyczyścić i doregulować suwak. Nie udało się. Oryginał z Telpodu nie trafił jednak do kosza, tylko zostaje przy egzemplarzu. W muzeum to także część historii tego konkretnego radia.

Zamiennik

W płytkę wlutowano tandemowy potencjometr M+N 2×47 kΩ z magazynu. Rozstaw wyprowadzeń pasował do otworów w płytce. Ośka jest krótsza niż w oryginale, ale gałka balansu dobrze się na niej trzyma. Po lutowaniu płytkę umyto z topnika alkoholem izopropylowym.

Elektrolity przedwzmacniacza: co pokazał pomiar

Przy wyjętej płytce wymieniono osiem elektrolitów w torze audio: sześć 4,7 µF i dwa 1 µF, wszystkie na kondensatory Nichicon (4,7 µF/50 V z serii FW i 1 µF/100 V z serii FG). Stare były niebieskie, osiowe, na napięcie 25 V. Po wylutowaniu każdy zmierzono testerem:

Po prawie pół wieku sześć z ośmiu kondensatorów mieściło się w normie. Wymiana była więc w większości prewencyjna i warto to uczciwie przyznać. Wyraźnie zużyty był tylko C424 z ESR 130 Ω. Żaden z tych kondensatorów nie tłumaczył braku prawego kanału.

Przy okazji wymieniono też duży elektrolit C407 przy złączu K410 na nowy, 100 µF/50 V. Stary miał pojemność 121,9 µF i upływ 2,5 %, czyli w normie, ale ESR 9,95 Ω. Sprawny elektrolit tej wielkości ma zwykle poniżej 1 Ω.

Wniosek dla tych, którzy naprawiają sami: warto mierzyć wylutowane kondensatory, nawet jeśli wymiana i tak jest zaplanowana. Po kilku remontach widać, które pozycje w danym modelu naprawdę się starzeją, a które tylko podejrzanie wyglądają.

Wynik i co dalej

Prawy kanał gra, balans działa. Usterka, z którą Merkury trafił do muzeum, jest usunięta.

Na tym remont się nie skończył. Przy głośnym słuchaniu z podbitym basem pojawił się przester, i to w obu kanałach. Pierwsze dwa wyjaśnienia, czyli przeciążenie wejścia i granica mocy końcówek, okazały się fałszywymi tropami. Pomiar pokazał, że ujemna szyna zasilania końcówek ma −17 V zamiast −21 V, a filtrujący ją kondensator C1 jest spuchnięty. Opisze to część trzecia cyklu, razem z przeróbką mocowania nowych kondensatorów.

Zapadła też decyzja w sprawie radia. Merkury miał fabryczny zakres UKF w paśmie OIRT 66–73 MHz, w którym w Polsce dziś nic nie nadaje. Głowicę przestrojono na 87,5–108 MHz, a skala zachowała oryginalne napisy. Jak to zrobić, pokaże część druga.

Wnioski z tej naprawy

1. Dwa niezależne źródła z tym samym objawem od razu zawężają poszukiwania do wspólnej części toru.
2. Pełna cisza i cichy albo zniekształcony kanał to różne usterki. Cisza wskazuje na przerwę: bezpiecznik, styk, suwak potencjometru.
3. Test mostka przez 1 kΩ zastępuje oscyloskop wszędzie tam, gdzie jeden kanał jest sprawny.
4. Ślady cudzej naprawy przyciągają uwagę, ale nie są dowodem. Tu winna była część fabryczna, której nikt nie ruszał.
5. Warto mierzyć to, co się wylutowuje. Sześć z ośmiu „starych” kondensatorów było dobrych.

Źródła

• Dziennik prac i karta egzemplarza MPE 2026-138 w katalogu muzeum.
• Schemat ideowy odbiorników radiowych Merkury Hi-Fi DSH-302A i DSH-303A (Rys. 10), skan z archiwum muzeum.
• Telpod w Wikipedii: producent fabrycznych potencjometrów.